Qut Tura

Oghli: dada ! men herbiylikke qatniship jenubi dingizni qoghdaymen! amrikigha qarshi turup, wetenni qoghdaymen! 

Dadisi bu gepni anglap oghlining yüzige bir testek urup: ailengnimu qoghdiyalmighan halinggha tixi wetenni qoghdimaqchima sen? Döletning qaysi nersisi sining qoghdishinggha ihtiyajliqken? 

Oghli: dölitimizning ziminini qoghdaymen....

Dadisi: sanga nedin kelgen ziiminken u? ? Nechche on kiwadirat mitir kilidighan öynimu alalmaysen, alsangmu aranla 70 yil waqitliq ishlitish hoqoqi, yene tixi ziminni qoghdaymish, özengning zimini bolghan chaghda qoghdighin he! 

Oghli: dada, amrika bizni yütiwalmaqchi....

Oghli: sen künde chet’elge chiqishni arzu qilisen’ghu? Sining sawaqdashliringning ata-anilirimu nurghun pul xejlep chetke chiiqip kettighu? Yütiwalsa chetke chiqishqa xejleydighan nurghun pul tijilip qalidu.

Oghli: amrika bizni yütiwalsa u chaghda aq tenliklerning digini hisap bolidu, jongguluqlar ikkinchi de

Lutpulla Mutellip Qandaq Öltürülgen? 

Yéqinda qazaqistandiki «mir» neshriyatidin arxé’olog abdukérim sabitowning «tarixning öchmes izliri» namliq eslimiler toplimi yoruq kördi. Bu toplamda mu’ellip ötken esirning 30-40-yilliri shinjangda yüz bergen paji’elik weqeler we özi buningdin toptoghra 50 bil ilgiri qatnashqan teklimakan qumluqigha bolghan arxé’ologiyilik izdesh ishliri toghriliq hékaye qilidu. Töwende ene shu kitabtin élin’ghan bir maqalini oqurmenlerning diqqitige hawale qilimiz.

Biz 1956-yilning küz aylirida shinjang uyghur aptonom rayonluq medeniyet idarisi bilen aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümining tapshuruqi boyiche, shinjang uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen’etchiler birleshmisining terjimani yunglo (shiwe) bilen aqsu wilayitige bérip, lutpulla mutellip we uning inqilabiy pa’aliyiti toghriliq bezi matériyallarni toplighan iduq. Shundaqla lutpulla mutellip bashliq inqilabchi yashlar qurghan «uchqunlar ittipaqi» teshkilatining pa’aliyitini hem teshkilat ezalirining tutulup, ölüm jazasigha tartilishigha seweb bolghan milliy munapiqlarning üstidin tekshürüsh ishlirini yürgüzüp, weqening heqiqiy mahiyitini aydinglashturup qaytqaniduq. Mushu mesililerge munasiwetlik muhim höjjetlerni izdep, aqsu wilayetlik saqchi idarisige barghinimizda, bu idarining bash katipi muhemmet’imin hékimi bizge köp yardem qildi. Aqsud

新疆维吾尔自治区成立(1955年)

Izdinish torida yuquridiki filimge bir tordash Töwendikining adirisini ulinish qilip qoyuptu, filim bilen qandaq munasibiti bar, mezmuni nëme anche bilip ketmidim, emma uning muhim bir matiriyal ikenlikini his qildim. rasla muhim matiriyal bolsa tilmach dostlarning terjime qilip qoyidighanliqi iniq.

《中苏友好同盟特别协定》全文2011-07-10 17:28:13

中华人民共和国中央人民政府与苏维埃社会主义共和国联盟友好同盟特别协定，并加强中华人民共和国与苏维埃社会主义共和国联盟之间的密切合作，共同防止帝国主义用任何形式上的侵略行为，以及勾结日本帝国主义的再起，以建立亚洲新秩序，巩固中苏友好合作关系，特在两国友好同盟互助条约以外，缔结特别协定，为此各派全权代表如左：

中华人民共和国中央人民政府特派中国政务院总理兼外交部长

　　周恩来

苏维埃社会主义共和国联盟最高苏维埃主席团特派外交部长

　　安德列．维辛斯基

两全权代表互相校阅证书认为妥善后，同意下述各条：

第一条：缔约国双方为共同防止帝国主义之侵略，及共同应付第三次世界大战，中华人民共和国允许苏维埃社会主义共和国联盟驻兵中国境内，以共同保卫世界和平。

第二条：自缔约日起，中华人民共和国先行划交东北华北海空基

Öchmes Chiraq (Naxsha)

Men bu naxshini anglap kiliwatqili uzun boldi, tordunyasida uchratmidim, naxsha oqughuchining  yuquriqidin bilek birqanche naxshisi kompyutérimda saqlaghliq,  naxsha oqughuchi kim, bu naxshining ijatkari Quddus Ghojamyarup kim bolidu? Bular manga qarangghu? Bilidighanlarning telim bérishini ümit qilimen.

Ana Tilni Qoghdash Urushi

2002-yili qishta, biz bir a’ile kishiliri kanadaning torunto shehirige köchüp barduq. Shu küni kechte biz kechlik tamaqni emdila yep bolushimzgha ishik chikildi. Ishikni échip qariwidim, ishik chekküchi chachliri kümüshtek aqarghan yashan’ghan bir bodek xanim iken. Xanim tonushluq  bérip ismining rayis bolup, firansiyelik köchmen ikenlikini, özining biz köchüp kelgen binaning astinqi qewitide turidighanliqini  éytti. Etisi kechlik tamaqtin kéyin, rayis xanim yene del tünügünki chaghda ishikimizni chekti, u aldi bilen sowgha süpitide élip kelgen bir deste gülni manga bergendin kéyin, arqidinla xuddi séhirgerlerdek somkisidin firansuz tilida neshir qilin’ghan «shahzade» digen kitabni chiqirip, uni oghlumgha béridighanliqini éytti. Bir chette qarap turghan oghlum:

- rayis xanim, men firansuzchini bilmeymen, rehmet sizge,-didi edeb bilen.

- qozam, bilmiseng buning karayiti chaghliq,-didi rayis xanim nahayiti mulayimliq bilen,-hazirdin bashlap men sanga ögitip qoysam bolidu emesmu?

Shundila érim ikkmiz rayis xanimining heqiqiy muddi’asining oghlimizgha firansuz tilini ögitish ikenlikini bilduq. Eslide rayis xanim pinsiyege chiqqandin kéyin, bir til öginish mektipige pida’iy bolup qatniship, yéngi kelgen köchmenlerge firansuz tilini heqsiz  ögitip qoyuwatqan iken.

Kélishkinimiz boyiche her küni kechlik tamaqtin kéyin, rayis xanim del waqtida

Uyghurlardiki Teg’at (Famile) Mesilisi

Perhat Memtili Jilan

(Shinjang ijtima’i penler akadémiyesi) 

Uyghurlardiki teg’at mesilisi ilmi jawap bërishke, nezeriyewi yekün chiqirishqa we omumlashturup birlikke keltürüshke tëgishlik ijtima’iy mesile bolup turmaqta. Hazir bizde kishi isimigha qoshulghan atisining yaki bowisining ismi teg’at(famile) dep atalmaqta. Bu tar menidiki uqum bolup teg’at(famile) ewlattin –ewlatqa köchüp dawamlishidighan eslidiki toluq menisini ipadilep birelmeydu. Teg’at(famile) uqumidiki bundaq ëniqsizliq birqatar tetqiqatchilirimizning dëqqitini tartti. Ular uyghurche isim-teg’at(famile) mesilisi üstide köngül qoyup izdendi we özlirining ilmi qarashlirini, pikir-tekliplirini, teshebbuslirini otturigha qoydi. Enwer Semet Gherbiyning «uyghurlarda teg’at(famile)» serlewhilik mexsus esiride teg’at(famile) toghrisida birqeder etrapliq chüshenche bërilgen. Weli Kërim Kök’alip yazghan qollanma xaraktirliq kitap «uyghur isim-famililiri» esliy menisidiki turaqliq teg’at(famile) qollinishni oylishiwatqan we izdiniwatqanlar üchün paydilinish matiriyali bolalaydu. Uyghurche isim-familige munasiwetlik mesililer toghrisida yene bir qatar ijtihatliq qelem sahiblirining ilmiy maqaliliri gizit-zhornallar da ëlan qilindi. Dëmek, bujehettiki tetqiqat netijilirini, izdinishlerni azdigili bolmaydu. Tetqiqitchiilar shundaq dep qarayduki, ejdat

Uyghur Kishi Isimliri we Teg’at Qollinish

 (Qeshqer Pédagogika Institutining oqutquchisi, tilshunasliq penliri doktori Yüsüf Igemberdi bilen söhbet)

Esqerjan Enwer

    Esqerjan Enwer: Yüsüp aka »uyghur kishi isimliri hem teg’at )famile( heqqide oqurmenlerni téximu köp chüshenchige ige qilish meqsitide siz bilen söhbetlishishni layiq taptim. Siz kishi isimliri tetqiqatigha qachan kirishken?

   Yüsüf Igemberdi: men 1992 - yili ustazim mutellip sidiq qahiriy özi tüzgen »uyghur kishi isimliri we uning menisi« namliq kitabining muqawa xétini uning teklipi bilen sulus xet nusxsida yézip bergenidim. Kéyin ustazim mutellip sidiq qahiriy kitab neshrdin chiqqandin kéyin manga birni hediye qildi, men shu chaghda öz ismimning shu kitabta bérilgen menisi we qérindashlirimning isimlirining menisini izdep tépip shunchilik xushal bolghanidim. Kéyin oylimighan yerdin özümmu kishi isimliri tetqiqatigha qiziqip qaldim we kéyinki künlerde bu sahege qedem qoydum.

    Esqerjan Enwer: siz uyghur kishi isimliri saheside qandaq izdendingiz?

    Yüsüf Igemberdi: uyghur kishi isimliri heqqidiki izdinishimning tunji méwisi bolghan [uyghur kishi isimlirining qéliplishishi heqqide] namliq maqalem »qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili] ning 1997 - yilliq sanida élan qilindi. Mezkur maqalemde [uyghur kishi isimlirining xenzu

Sha’ir Abdul’ehed Sidiq Alemdin Ötti

Eqide- itiqatliq, qelimi pakiz yazghuchi, aka yolluq, ikki alemlik buradirim Abdul’ehed  Sidiq 5- ayning 2- küni alemdin ötti, u hayat chighida torda élan qildurmaqchi bolghan emma méning waqtida yollashqa sel qarap bügün’giche yollap bolalmighan bir shé’irini diqiitinglerge sunmaqchimen.

Baq

Tap hushungni dostlurum, peyli ep’alinggha baq,

Qutrighan tetür quyundek peyli reptaringgha baq,

Bulghunup paklanmighan rohi elpazinggha baq,

Onggha baq hem solgha baq, alemge baq,

Bu ri’alliq yazmisi namu emalinggha baq.

Tapti irpan nuridin eqil-paraset özgiler,

Bir niyet birten bolup, illetke peshwa urdiler,

Öm inaqliq qudritidin jenggiwar sep tüzdiler,

Ilim pen deryasida merdane algha üzdiler,

Anga heyran hes bolup, yürgen sayaq halinggha baq.

Rezgi illet, shum zalalet bolmidi sendin juda,

Yatliship hem zidliship, öttüng hemishe öz’ara,

Boldi payxan milli exlaq gülliri shermi haya,

Shu tüpeyli natiwan jisming yara-qelbing yara,

Qul itip eqlingge min’gen nepsi sheytaninggha baq.

Sap niyet xalis bolup, gheyretni jari etmiding,

Teliyingge pal ichip, rembal qishidin ketmiding,

Bu hayat seynasida ijtihat körsetmiding,

«chala tegken oq»kebi meqset nishan’gha yetmiding,

Ich-ichingdin örligen ot, nale-pughaninggha baq.

Arqida qalghanliqingni til-yiziqqa dönggiding,

Körsütüp türl

Hemmige Fizika nuqti neziri bilen qaraydighan fizikachi xizmetdishim bilen birchaghlarda Iraq  weziyiti toghrisida munazirliship qalghan idim,  shu chaghdiki  munaziride  ishletken sözümni eqliye söz qatarida "shinjang medeniyiti"ge  ibertsem, bésiliptiken, kona zhornallirim arisidin uchrap qilip,  addiy pikirler qatari yollap qoydum:

Heqiqet Tumani we Sepsete Ghelyani

▲ "Tün qanche qarangghu bolsa, yultuzlar shunche roshenlishidu." bu sözdin guman qilimen,  eger tün qarangghu bolupla qalmay,  tumanliq bolsa chu?

▲ "Bésim qanche küchlük bolsa, qarshiliqmu shunche küchlük bolidu." méningche:  "natayin",  chünki bésimgha uchrighuchi küchlük bolsa belkim uning qarshiliqi küchlük bolar,  emma intayin ajiz , qarshiliq küchi yoqalghan hetta bésimni sezmes bolsa chu?

▲ Sepsete ikki xil ehwal astida özining nopuzini körsiteleydu,  biri heqiqetni sözlesh mumkinchiliki peqet bolmay,  aqillar zorawanlar aldida süküt qilishqa mejbur bolghanda; Yene biri xushametchiler ewj élip, awam xushametni, satqinini eyib hésablimaydighan  halgha yetkende.

"Shinjang medeniyiti" 2003- yilliq 2- san 18- bet.

Mexmut Kashigherining Kimlikige Ispat Barmu?

Mexmut kashigherining kimliki toghriliq qérindashlirimiz arisida  birmunche talashmilar bolup ötken idi, qayta körgili waqit yetmey topa bésip ketken kona zhurnallirimni retlewétip, Mexmut Kashigh

erining kimliki heqqidiki matériyal uchrap qilip, siler bilen yüz körüshtürüshni muwapiq kördüm.

"Qeshqer Edebiyati" 1983- yilliq 1- sandin ilindi.

Eng topidiki 2 parche resim korunmise  betni yingiliwetsingiz korinidiken.